Gdy ktoś mnie skrzywdził

Zbiór trzech listów z 1902–1903: relacja z pielgrzymki do Leona XIII i jej owoce, apel o uspokojenie podczas strajku rolnego oraz obszerna rozprawa o kwestii społecznej. Arcybiskup diagnozuje źródła zamętu (liberalizm, bezbożność) i krytykuje socjalizm, przedstawiając naukę Kościoła jako jedyne trwałe lekarstwo – sprawiedliwość i miłość chrześcijańską opartą na prawie Bożym.

„Jezus widzi Was... i znowu powtarza przez usta Swojego Zastępcy na ziemi, przez Papieża: Żal mi tego ludu!”

Świat prześladuje pobożnych, bo ich obecność przypomina mu o obowiązku — tak było od Kaina i Abla po Chrystusa i Apostołów. Dziś prześladowania są łagodne (szyderstwo, oszczerstwo, presja), ale wymagają tej samej postawy: pogody, łagodności, cierpliwości i modlitwy za prześladowców. Bez Bożej pomocy nie możemy się oprzeć światu — wzywajmy Ducha Pocieszyciela.

„Ten świat jest widownią walki dobra ze złem.”

Kazanie uzasadnia chrześcijańskie używanie Psałterza: skoro Kościół jest rozległym imperium bez ziemskiej broni, stale prześladowanym przez możnych tego świata, Psalmy są dokładnie tą księgą modlitewną, której potrzebuje. Newman analizuje dwie strony Psalmów: triumf Kościoła nad potęgami ziemi oraz skargi prześladowanej wspólnoty. Kościół, który nie jest prześladowany, powinien zapytać, czy nie jest zbyt zaprzyjaźniony ze światem.

„Tymczasem, czy chcemy w to wierzyć, czy nie, prawda pozostaje niezmieniona: moc Kościoła, jak niegdyś, nie leży w ludzkim prawie, ani w ludzkiej przychylności, ani w cywilnym stanie, lecz w jego właściwych darach — w owych wielkich darach, które Pan nasz ogłosił błogosławieństwami.”

Kazanie omawia paradoks chrześcijańskiej mądrości i niewinności: wąż (mądrość) i gołębica (niewinność) to dwa bieguny postawy ucznia Chrystusa wśród prześladowań. Newman dowodzi, że niewinni sprawiają pozory chytrości, bo Bóg walczy za tych, którzy nie walczą sami, a czysty zysk bez wysiłku ludzkiego uchodzi za podstęp. Prawdziwą mądrością jest poddać wynik Bogu i trwać w prostocie czynu.

„Nic nie czyń, a uczynisz wszystko. Im mniej czynisz, tym więcej Bóg uczyni za ciebie.”

Druga część kazania IX opisuje trudne położenie katolików w protestanckiej Anglii — doświadczenie prawnego i społecznego ucisku, pogardę otoczenia oraz wewnętrzne zagrożenie ze strony grzechu w samych szeregach Kościoła. Newman wzywa do odwagi czerpanej nie z ludzkich środków, lecz z wiary w nieujarzmioną siłę Kościoła. Wyraża lęk przed niemoralnością wśród samych wiernych jako największym zagrożeniem.

„Boję się obecności grzechu pośród nas.”

Kazanie o roli prawa w Rzeczypospolitej: Skarga wykłada hierarchię praw (Boskie, kościelne, królewskie) i wskazuje konkretne złe prawa polskie — zniesienie egzekucji sądów duchownych (1563) i konfederację warszawską (1573) — jako źródło herezji, łupiestwa kościołów i bezkary zbrodniarzy. Wzywa do usunięcia niesprawiedliwych ustaw.

„Biada tym, którzy stawią prawa nieprawe i, pisząc, niesprawiedliwość piszą, aby ucisnęli ubogie na sądach i gwałt czynili w sprawie podłych ludu mego.”

Kazanie o chrześcijańskim współczuciu opartym na wspólnej naturze przez Wcielenie: Chrystus wziął na siebie ludzką słabość, byśmy mogli czuć się rozumiani w cierpieniu. Newman ukazuje, że prawdziwe współczucie bliźniemu zakłada najpierw świadomość własnej grzeszności i wspólnego losu. Kościół jest wspólnotą zranionych, którzy mogą się wzajemnie dźwigać.

„Mają wspólny grunt; i jak mają jedną wiarę, nadzieję i jednego Ducha, tak też mają jeden i ten sam krąg pokus oraz jedno i to samo wyznanie.”

Skarga diagnozuje niezgodę domową jako drugą chorobę Rzeczypospolitej i wskazuje jej źródła: herezje, lekceważenie władzy królewskiej, chciwość, zazdrość i obłuda. Poprzez analogię ciała ludzkiego i muzyki harmonicznej przekonuje, że różność stanów nie wyklucza jedności, gdy każdy zna swoje miejsce i jeden drugiemu ustępuje.

„Proszę was, bracia, przez imię Pana naszego, Jezu Chrysta, abyście wszyscy jedno mówili, a nie było miedzy wami odszczepieństwa i rozerwania.”