Gdy tracę wiarę albo wątpię

Obszerny list apologetyczny o Kościele Chrystusowym, pisany w kontekście ataków masońskich i herezji. Arcybiskup dowodzi z Pisma Świętego Bożego ustanowienia Kościoła i jego hierarchii, omawia prymat Piotra i nieomylność papieską, a następnie wykłada teologię Kościoła jako Mistycznego Ciała Chrystusa z Duchem Świętym jako jego duszą. List ma za cel ugruntować wiernych w wierze wobec antykościelnych prądów epoki.

„Poznać Boga, kochać Boga, żyć z Jego życia, spocząć na Jego sercu nie jak sługa, ale jak dziecię i przyjaciel — to jest ostateczne przeznaczenie ludzkości, to jej niebo, to jej wieczność ubłogosławiona.”

Hedley głosi chrześcijaństwo jako Boską Światłość obecną w dziejach od zarania — przez pogaństwo, judaizm, aż po pełnię Objawienia w Chrystusie. Sekularyzm i naturalizm zagrażają tej Światłości, lecz Kościół katolicki jako nieomylny depozytariusz wiary chroni ją niezmiennie. Chrześcijaństwo to nie tylko moralność, lecz przed wszystkim system wiary, Wcielenia, sakramentów i żywej eucharystycznej Obecności.

„Chrześcijaństwo jest przede wszystkim i nade wszystko światłością.”

Wiara jest nadprzyrodzoną władzą widzenia darowaną przez Boga, która pociąga wolę do posłuszeństwa prawdzie Chrystusa — jej brak jest grzechem nieposłuszeństwa. Pobożność chrześcijańska zakorzenia się w wierze w Wcielenie i jest trwała wbrew zmienności nastrojów, uczuć i pokus. Szukać Jezusa osobiście, trwać przy sakramentach i pielęgnować więź z Chrystusem — to jest serce chrześcijańskiej pobożności.

„Tak więc wiara jest władzą widzenia, daną przez Boga przez Krew Chrystusa.”

Ewangelia świętego Jana jest odpowiedzią na trzy błędy: pogański dystans Boga od człowieka, heretyckie zbawienie przez imputację oraz agnostyczną niepoznawalność Boga. Wcielone Słowo objawia Boga jako Ojca i Przyjaciela, który osobiście szuka każdej duszy i pragnie z nią osobistego obcowania. Ewangelia Janowa jest więc ponad inne wypowiedzią jednej wielkiej Ewangelii Wcielenia, która czyni agnostycyzm niemożliwym.

„Jest to wielka Ewangelia Słowa, które stało się ciałem ; nie Słowa, nie ciała, lecz Bóstwa jako Wcielonego.”

Newman tłumaczy, że Zielone Świątki i Niedziela Trójcy Świętej stawiane obok siebie uczą nas, czym jest oświecenie Ducha: nie jest ono rozwiązaniem intelektualnych trudności, lecz zdolnością do dobrego działania. Objawienie chrześcijańskie przynosi tajemnice — Trójca, Wcielenie, Odkupienie — jako nieuchronną konsekwencję wiedzy cząstkowej o Bogu Nieskończonym; trudności te są celowo dane, by oddzielać szczerych poszukiwaczy od ciekawskich lub pysznych. Właściwą odpowiedzią na tajemnicę jest pokorne działanie, nie spekulacja.

„Zdaje się zatem, że trudności w Objawieniu są szczególnie dane po to, by próbować szczerość naszej wiary. Co oddzieli nieszczerych od szczerych naśladowców Chrystusa?”

Kazanie na święto Najśw. Panny Maryi Pocieszenia pokazuje Maryę jako przyczynę radości, gdyż dała światu Chrystusa — Prawdę, Drogę i Żywot. Pelczar wykłada, że Marya wyprasza wiarę dla pogan i niedowiarków, mądrość nadprzyrodzoną dla wierzących, pociechę dla strapionych na drodze życia, a przez Komunię świętą daje nam Chrystusa jako żywot Boski. Kazanie jest zaproszeniem do szukania w Maryi światła, pociechy i siły na każdym etapie drogi duchowej.

„cokolwiek wzięliśmy od Chrystusa Pana, wszystko to zawdzięczamy pośrednio Najświętszej Jego Matce.”

Kazanie na rozpoczęcie nabożeństwa październikowego stawia diagnozę duchową epoki: szerzące się niedowiarstwo, masoneria, socjalizm i indyferentyzm jako zagrożenia dla wiary. Pelczar wskazuje, że lekarstwem jest nabożeństwo do Maryi i Różaniec, bo "Ciesz się Maryo — wszystkie kacerstwa pokonałaś Ty sama". Kazanie zawiera przykłady nawróceń (Zola i inni) jako dowód żywotności opieki Maryi w nowoczesnym świecie.

„Nabożeństwo do Najśw. Panny Maryi jest skutecznem lekarstwem na biedy i występki naszych czasów.”

Dyskurs VII, opierając się na przykładzie Salomona i św. Filipa Neri, uczy o konieczności daru ostatecznej wytrwałości — łaski, której nie można zasłużyć, lecz trzeba błagać w modlitwie. Dyskurs VIII przeciwstawia naturę i łaskę, wykazując, że świat bez łaski jest ślepy na grzech pożądliwości. Dyskurs IX ujmuje łaskę jako oświecenie, dzięki któremu katolicy nie tylko rozumują o wierze, lecz ją widzą — w przeciwieństwie do protestantów, którzy żywią jedynie mniemanie.

„łaska wierzy, rozum tylko mniema; łaska daje pewność, rozum nigdy nie jest rozstrzygnięty.”

Newman opisuje mechanizm apostazji intelektualistów: poleganie na własnym rozumie zamiast na sumieniu i Piśmie prowadzi stopniowo do zaślepienia sądowego, w którym człowiek traci zdolność odczuwania Prawdy moralnej i religijnej. Pycha rozumu jest szczególnie zgubna, bo odwraca od naturalnego przewodnika — sumienia — ku niepewnemu i skażonemu namiętności rozumowi. Jedyną drogą do mądrości jest bojaźń Boża i posłuszeństwo sumieniu, a nie wolne dociekanie.

„Niechaj nam zawsze świeci w pamięci, że „bojaźń Pańska jest początkiem mądrości[^FN5];" że posłuszeństwo naszemu sumieniu we wszystkim, wielkim i małym, jest drogą do poznania”

Skarga dowodzi, że religia katolicka jest fundamentem każdego chrześcijańskiego królestwa, tak jak kapłaństwo stało u źródeł władzy w Izraelu i u cesarzy chrześcijańskich. Ostrzega, że dopuszczenie herezji do Korony to podcięcie korzeni, na których przez sześćset lat stała — i wróży los Węgier tym, którzy od tej wiary odejdą.

„Ruszcież jedno tych fundamentów religiej starej i kapłaństwa, ujrzycie wielkie zrysowanie murów królestwa i ojczyzny waszej: a za tym i upadek, obroń Boże, nastąpi.”

Dalszy ciąg rozważań o Magdalenie staje się okazją do diagnozy apostazji od Boga jako korzenia wszelkich grzechów towarzyskich — hazardu, rozwiązłości małżeńskiej, materializmu. Vaughan kreśli obraz córki światowych rodziców, której brak religijnego wychowania skazuje na moralną klęskę, i wzywa wszystkich — rodziców, pedagogów, katolików — do powrotu do Chrystusa jako jedynej drogi odnowy. Kazanie kończy się modlitwą za króla Edwarda VII i Anglię.

„Lecz pozwólcie, że przypomnę wam: bez Chrystusa jesteście bez Zbawiciela, a bez Zbawiciela wasze życie staje się chaosem, a kres jego — zagładą.”

Epilog jest podsumowaniem całego cyklu: Vaughan diagnozuje chorobę angielskiego społeczeństwa — spadający wskaźnik urodzeń, kult Mamony, gorączkową pogoń za rozrywką — jako skutek zaniku wiary religijnej i kantowskiego agnostycyzmu. Kaznodzieja wzywa do powrotu do Chrystusa jako osobowego Zbawiciela, apeluje do katolików o odwagę wiary, do rodziców o wychowanie dzieci w religii i do wszystkich Anglików o życie zgodne z Ewangelią. Artykuł Sidneya Webba o samobójstwie rasowym jest przytaczany jako naukowe potwierdzenie tezy.

„Moim apelem jest powrót do Chrystusa i do Jego nauki. Nic innego nie zaspokoi ludu, który był niegdyś prawdziwie chrześcijański.”